F

BİZANS (DOĞU ROMA DEVLETİ)

 

Günümüzde Bizans diye adlandırılan devlet kendisi için bu kavramı kullanmamıştır. Bizim Bizans olarak 

TÜRK MİTOLOJİSİNE GİRİŞ

 

İnsan 

TARİH BİLMİNİN LABORATUVARI

 

                                        

Tarih metodu (veya akademik adıyla tarih metodolojisi), tarihçilerin geçmişe ait bir konuyu araştırırken, rastgele bilgilere veya kulaktan dolma efsanelere değil, bilimsel kurallara ve belirli bir sisteme dayanarak gerçeğe ulaşmasını sağlayan yöntemler bütünüdür.

En basit anlatımla tarih metodu; "Tarih biliminin laboratuvarıdır." Geçmişi deneye tabi tutamadığımız için, elimizdeki belgeleri bu yöntemin süzgecinden geçirerek bilimsel doğruluğu kanıtlarız.

Üniversitelerin tarih bölümlerinde (örneğin Anadolu Üniversitesi müfredatında) bu metod, bir tarihçinin mutlaka uyması gereken 5 temel aşama (5T Kuralı) ile açıklanır:

1. Aşama: Tarama (Kaynak Arama / Heuristik)
2. Aşama: Tasnif (Sınıflandırma)
3. Aşama: Tenkit (Eleştiri)
4. Aşama: Tahlil (Çözümleme)
5. Aşama: Terkip (Sentez)

Tarih araştırmasının ilk ve en dinamik adımıdır. Tarihçi, inceleyeceği konunun sınırlarını belirledikten sonra o konuya ait her türlü izi, yani kaynağı bulmak zorundadır. Kitaptaki tanımıyla kaynak; tarihi bilgi veren, olayın gerçekleştiği dönemden kalan her türlü malzemedir.

• Birinci Elden Kaynaklar (Ana Kaynaklar): Olaya bizzat tanıklık etmiş dönem belgeleridir. Arşiv vesikaları, kitabeler, paralar, arkeolojik buluntular, hatıratlar bu gruptadır.

• İkinci Elden Kaynaklar: Birinci elden kaynaklardan yararlanılarak, olaydan sonra yazılmış araştırma eserleridir (makaleler, modern kitaplar).

Tarama aşamasında toplanan yüzlerce, bazen binlerce belge tam bir bilgi yığını (kaos) oluşturur. Bu bilgilerin düzenlenmesi gerekir. Tasnif aşamasında toplanan kaynaklar araştırmanın amacına uygun olarak sınıflandırılır.

Akademik olarak tasnif genellikle üç ana başlıkta yapılır:

1. Zamana Göre Sınıflandırma (Örn: Orta Çağ Tarihi, 16. Yüzyıl)

2. Mekana Göre Sınıflandırma (Örn: Orta Asya Tarihi, Avrupa Tarihi)

3. Konuya Göre Sınıflandırma (Örn: Osmanlı İktisat Tarihi, Sanat Tarihi)

Anadolu Üniversitesi Tarih Metodolojisi kitabının en çok üzerinde durduğu, bilimselliğin kırılma noktası bu aşamadır. Tenkit; bulunan kaynakların gerçek olup olmadığını, önyargı içerip içermediğini ve güvenilirliğini sorgulama sürecidir. İki boyutta gerçekleştirilir:

• Dış Tenkit: Belgenin fiziki özelliklerine bakılır. Kağıdın cinsi, mürekkebi, yazının stili, üzerindeki mühürler gerçekten iddia edilen döneme mi ait? Amaç, sahte belgeleri ayıklamaktır.

• İç Tenkit: Belgenin içeriğine, yani yazarın yazdıklarına odaklanır. Yazar tarafsız mı? Olayı abartmış mı? Söyledikleri, dönemin diğer belgeleriyle uyuşuyor mu?

Tenkit süzgecinden başarıyla geçen, doğruluğu kesinleşmiş belgelerin içindeki bilgilerin ne anlama geldiğini çözme aşamasıdır.

Tahlilde tarihçi, elindeki verilerin araştırmanın hangi eksiklerini kapattığına bakar. Veriler yeterli mi, yoksa yeni kaynaklara ihtiyaç var mı sorusunun yanıtı aranır. Bilgiler parçalara ayrılarak derinlemesine analiz edilir.

Tarih metodunun son halkası ve meyvesidir. Ayrılan, elenen, doğrulanan ve analiz edilen tüm parçalar bu aşamada yeniden bir araya getirilerek özgün bir tarihi eser oluşturulur.

Ancak terkip aşamasında tarihçinin dikkat etmesi gereken en önemli akademik kural objektifliktir (tarafsızlık). Tarihçi kendi inançlarını, ideolojisini veya kişisel yorumlarını katmadan, belgelerin söylediği gerçeği neden-sonuç ilişkisi kurarak, akıcı ve bilimsel bir dille kaleme alır.

Anadolu Üniversitesi Yaklaşımıyla Son Söz: Tarih metodolojisi bize gösterir ki; yöntem olmadan yapılan bir tarih çalışması bilim değil, sadece bir edebiyat veya dedikodudur. Gerçek bir tarihçi, geçmişi hayal gücüyle değil, tarama, tasnif, tenkit, tahlil ve terkip disipliniyle inşa eder.

TARİH NEDİR TANIMI

 

                           

                                        

             Hepimiz tarih hakkında çeşitli yollarla; dersler, belgeseller ve dönem kitapları aracılığıyla bilgi edindik. Çünkü tarih, kendine has kuralları olan köklü bir disiplindir.

"Tarih nedir?" sorusuna birbirinden farklı tanımlar verilmiş olsa da, bütün bu tanımların birleştiği ortak paydalar bulunmaktadır. Konuyu kelime ve terim anlamı açısından incelediğimizde:

Kelime Anlamı: Türkçede kullandığımız "tarih" kelimesi, Arapçada "v-r-ḫ" kökünden türeyen ve "günlerin zamanını ve vaktini belirlemek" anlamına gelen "ta'rīḫ" (تأريخ) sözcüğünden gelmektedir. Arapçadaki bu kelimenin de öncesi vardır; köken olarak kadim Sami dillerindeki (Arami, İbranice, Akatça) "ay" (gök cismi ve zaman birimi olan kamerî ay) kelimesine dayanır.

Akatçada warḫu / arḫu, Aramice ve Süryanicede yarḫā, İbranicede ise "yâreah" olarak yer alan bu sözcüklerin hepsi "ay" anlamına gelmektedir. Buradan hareketle, zamanla insan ve topluluklara ait olay ile olguların zamanının tespit edilmesinde "ay" kavramının kök rol oynadığı ve tarihin temelinin zamanı kaydetme çabasına dayandığı anlaşılmaktadır.

Türkçede geçmiş bilimi ve olayların yazımı için doğrudan "tarih" kelimesi kullanılırken, Batı dillerinde (örneğin İngilizce history, Fransızca histoire) köken olarak Eski Yunancadaki "historía" (ἱστορία) sözcüğünden türeyen kelimeler tercih edilir. Yunanca kökenli bu kelime "araştırma, soruşturma, tanık olunan veya incelenen olayları aktarma" anlamına gelir.

Dolayısıyla Batı dilleri olayın araştırma ve eleştiri yönünü ön planda tutan bir kelime seçerken, Doğu dilleri ve Türkçe zamanla zamanlama, kronoloji ve kaydetme (tarih/ta'rih) eksenli kelimeyi benimsemiştir.                        

     Terim olarak: Terim olarak "geçmişin bilgisine" tarih denir. Veya daha genel bir tanımla; "olayların seyrinden, maddenin ve eşyanın geçmişinden ve mevcut durumundan bahseden her yazı ve her hikâye" tarihtir. Bilimsel tanımıyla ise tarih; geçmişte yaşamış insan topluluklarının faaliyetlerini, birbirleriyle olan ilişkilerini, kültürlerini ve medeniyetlerini yer ve zaman göstererek, sebep-sonuç ilişkisi içerisinde, belgelere dayanarak ve tarafsız bir şekilde inceleyen sosyal bir bilim dalıdır.

Kelime anlamı olan "zamanı kaydetmek" ya da "soruşturmak" kavramlarının ötesinde, bilimsel bir disiplin olarak tarihin terim anlamını oluşturan 5 temel unsur bulunmaktadır. Ancak tarih, çeşitli tarihçiler tarafından farklı yönleri dikkate alınarak tekrar tekrar tanımlanmıştır. Zira tarih, olay ve olgulardan meydana gelmektedir.

Bir zaman dilimi içinde meydana gelen başlangıcı ve bitişi belli somut gelişmelere tarihî olay denir; bu olayların uzun bir zaman içinde yayılması, süreklilik kazanması, yeni bir hâl alması ve toplumsal yapılara tesir etmesine ise tarihî olgu denir. Örneğin; 1789 Fransız İhtilali bir tarihî olaydır. Ancak bu ihtilalin etkisiyle dünyada milliyetçilik akımlarının yayılması ve yeni siyasal sistemlerin oluşması ise bir tarihî olgudur. Bu sebeple tarihi tanımlayanlar; olayı, olguyu veya ikisini bir arada anlatma amacı güderek farklı tanımlar yapmaktadırlar.